سنت ، بهشت و دوزخ و نيل به ثواب و عقاب و آلام و لذات جسمانى ، از براى جميع نفوس انسانى ثابت است . و اين ، با گفته اهل تحقيق و نصوص و اشارات وارد از شرع كه نفوس كمّل به مقام جنت ذات و صفات تشرف حاصل نمايند منافات ندارد ، چه آن كه حشر به اعتبار درجات و مراتب مختلف و متعدد نفوس ، مختلف و متعدد است ، چه آن كه نفوس كاملان در علم و عمل و واصلان به درجات عالى از سعادات و نفوس اوليا و محققان از اهل تجريد و توحيد و صاحبان مشاهده و عيان كه جامع جميع حضرات و داراى مراتب و درجات از سعادت مىباشند ، جامع جميع اقسام حشر و واجد كليهء مراتب و درجات جنّاتند . غرض ملا صدرا از نقل كلمات شيخ در اين باب ، آن است كه شيخ به امكان يا وجه صحت معاد جسمانى تصريح نموده است . و اگر چنانچه شيخ و اتراب و اتباع او به تجرد برزخى معتقد بودند و عالم آخرت را به عالم تجرد تام منحصر نمىدانستند و عالم اجسام و تقدرات جسمانى را در عالم ماده منحصر نمىنمودند ، معاد جسمانى را با دلايل عقلى اثبات مىنمودند و در امر معاد جسمانى به تعبّد صرف اكتفا نمىكردند و در اين مسأله مهم كه جزء شريفترين امور اعتقادى محسوب مىشود ، در زمرهء مقلدان قرار نمىگرفتند . آخوند ملا صدرا معتقد است كه در بين اعاظم حكما فقط شيخ و فارابى بوجه صحت معاد جسمانى به طريق معقول اشاره نموده‌اند . و غير از شيخ اعظم ، شيخ كامل امام غزّالى نيز در توجيه معاد جسمانى و بيان وجوه صحت آن ، كامل‌تر از آنچه كه شيخ فرموده است ، مطلب قابل توجهى ذكر نموده است ؛ لذا بعد از نقل كلام شيخ فلاسفهء اسلام گويد : « و يقرب منه ما ذكره الشيخ الغزالي في بعض منصوراته [ 1 ] بقوله :